ࡱ> 9 nkbjbj"'lnnnnp p p p , 4! !!!!!!!" $:! ! !   ! !!! ` p !!!0!!%%!Przedwojennych Wszechpolakw portret zbiorowy Mimo niezwykle zaawansowanego stanu badaD nad dziejami Narodowej Demokracji, MBodzie| Wszechpolska (MW)- organizacja akademicka stanowica integraln cz[ tego| obozu nie doczekaBa si powa|niejszego opracowania, ktre w sposb syntetyczny i caBo[ciowy jej dzieje. Mo|na oczywi[cie odnalez nieliczne artykuBy i teksty, poruszajce rozmaite aspekty ideologii, struktur organizacyjnych i dziaBalno[ci tego stowarzyszenia. Mimo to zakres wiedzy o MW wci| pozostaje niepeBny. Z tego te| powodu autor niniejszego artykuBu podjB si prby nakre[lenia oglnego obrazu organizacji, aby ukaza jej specyfik i najbardziej charakterystyczne cechy dziaBaczy j tworzcych. Na potrzeby niniejszego tekstu w oglny obraz okre[lono mianem  portretu zbiorowego . Ka|dy ruch polityczny, organizacja spoBeczna czy te| stowarzyszenie wyBania w sposb naturalny ze swego grona pewn elit. Elit t stanowi okre[lona grupa jednostek ludzkich, ktre na tle zwykBego, szeregowego aktywu czBonkowskiego wyr|niaj si pewnymi specyficznymi cechami. S one oczywi[cie r|ne w zale|no[ci od charakteru konkretnej organizacji. Mog zatem w[rd owej elity znalez si osoby odznaczajce si szczeglnym intelektem, charyzm, zdolno[ciami organizatorskimi, umiejtno[ciami oratorskimi itp. WpByw na ksztaBtowanie si charakteru elit maj z kolei takie czynniki jak chocia|by czas i miejsce urodzenia poszczeglnych dziaBaczy, wczesna sytuacja spoBeczno- polityczna, system warto[ci panujcy w domu rodzinnym itp. Nie da si bowiem ukry, i| atmosfera okresu dzieciDstwa i dorastania, [rodowisko szkolne czy kole|eDskie i inne warunki zewntrzne formuj ludzki charakter, wyrabiaj okre[lon mentalno[, sposb postrzegania rzeczywisto[ci,  wyciskajc tym samym pitno, decydujce niekiedy w sposb rozstrzygajcy o losach czBowieka i obranej przez niego drodze |yciowej. Majc na uwadze powy|sze elementy warto zatem nieco bli|ej przyjrze si najwa|niejszym aspektom |yciorysw najbardziej aktywnych dziaBaczy MW, aby w oparciu o nie  pokusi si o wysnucie pewnych oglnych wnioskw pozwalajcych odpowiedzie na pytanie, jaki typ ludzki reprezentowali sob przywdcy wszechpolakw. Jak ju| wskazano powy|ej niezwykle istotn kwesti, majc znaczenie w procesie ksztaBtowania charakteru i losu czBowieka, jest czas jego narodzin. Nie chodzi tu oczywi[cie o dokBadn dat urodzenia, ale raczej o pewien moment dziejowy oraz dominujce w nim prdy my[lowe, zbiorowe d|enia, warunki polityczne, stan [wiadomo[ci spoBecznej itp. W przypadku [rodowiska wszechpolakw analizowany przedziaB czasowy obejmuje (z pewnymi drobnymi odchyleniami) okres od schyBku XIX stulecia do momentu zakoDczenia I wojny [wiatowej. Byli wic wszechpolacy tym pokoleniem, ktre  przychodziBo na [wiat w okresie niewoli, dojrzewaBo natomiast i wchodziBo w dorosBe |ycie ju| w okresie funkcjonowania odrodzonej Polski. SBusznie zatem Roman WapiDski okre[la je mianem tzw.  pokolenia przeBomu  Fakt ten nie pozostawaB bez wpBywu na [wiatopogld mBodych endekw oraz dziaBania podejmowane przez nich w kolejnych latach. Lata poprzedzajce wybuch I wojny [wiatowej byBy bowiem momentem szczeglnego o|ywienia d|eD niepodlegBo[ciowych. Wzrost nastrojw patriotycznych musiaB zatem w sposb zdecydowany wpBywa na wczesny system wychowania oraz idee i warto[ci przez niego przekazywane. Nie powinno zatem szczeglnie dziwi, i| znaczna cz[ wszechpolakw wywodziBa si z domw przepojonych tradycj patriotyczn. Cz[ z nich nierzadko ju| w okresie dzieciDstwa  ocieraBa si o wydarzenia i dziaBania polityczne, majce na celu odzyskanie niepodlegBo[ci. Wystarczy w tym miejscu wspomnie chocia|by o postaci Wojciecha WasiutyDskiego (jednego z liderw warszawskich narodowcw), syna znanego dziaBacza narodowego Bohdana WasiutyDskiego, ktry nale|aB do grona najbli|szych wspBpracownikw Romana Dmowskiego. Patriotyzm przekazany mBodym narodowcom przez rodzicw znalazB zreszt bardzo szybko swj wyraz w czynnej postawie wyra|onej w chwili odradzania si Rzeczypospolitej oraz w okresie walk o granice. DziaBacze wszechpolscy, tacy chocia|by jak MieczysBaw Harusewicz uczestniczyli w rozbrajaniu oddziaBw niemieckich w Warszawie w listopadzie 1918 roku. Inni z kolei (np. Jan RembieliDski, ZdzisBaw Stahl) brali udziaB w walkach z UkraiDcami w Galicji. Jeszcze inni, w tym np. Janusz Rabski, Tadeusz Bielecki, StanisBaw Piasecki, Zbigniew StypuBkowski, Kazimierz Kowalski, Piotr Kownacki czy StanisBaw Szayna walczyli jako ochotnicy w polskich formacjach zbrojnych w okresie wojny polsko- bolszewickiej oraz w czasie powstaD [lskich. W tym miejscu warto tak|e podkre[li, i| pewna cz[  wszechpolskich ochotnikw byBa w omawianym okresie jeszcze niepeBnoletnia. Mimo to poczucie obowizku walki w obronie zagro|onej ojczyzny byBo w [wiadomo[ci wszechpolakw czym[ zupeBnie naturalnym, nie podlegajcym absolutnie |adnej dyskusji. Niezwykle trafnie t wBa[nie naturaln postaw, panujc zreszt nie tylko w szeregach narodowcw, ale w[rd ogBu wczesnej mBodzie|y przedstawiB po latach na Bamach czasopisma  Wszechpolak , pierwszy prezes MW Jan RembieliDski. W artykule zatytuBowanym  Z dziejw MBodzie|y Wszechpolskiej pisaB:  MBodzie| jaka po zakoDczeniu wojny w roku 1920 zapeBniBa wy|sze uczelnie w Polsce, maBo podobna byBa do dzisiejszych, wprost ze szkB w progi wszechnic wstpujcych maturzystw. Ju| sam jej wygld zewntrzny byB zgoBa odmienny: wszyscy niemal w dBugich butach, bryczesach, bluzach i pBaszczach wojskowych, z lekka tylko przerobionych na  cywilne , przez usunicie naramiennikw i zastpienie metalowych guzikw mundurowych rogowymi. Ka|dy niemal ze studentw tych byB krcej albo dBu|ej na froncie, zagldaB [mierci w twarz, nierzadko dowodziB w boju kompani, a nawet batalionem. Ka|dy niejedno zd|yB prze|y, z niejednym si otrzaskaB. Ten i w powracaB na uczelni, jako inwalida. Ot| dla psychiki tego pokolenia mBodych, obytego z wojn i [mierci, to co okre[la si mianem  czynu legionowego ,  legendy legionowej itp. byBo czym[ bliskim przez poczucie kole|eDstwa bojowego, ale na pewno nie wydawaBo si czym[ nadzwyczajnym, imponujcym. Bi si za Polsk, peBni sBu|b |oBnierza- to potrafiB ka|dy z nas (...) . To splecenie pierwiastkw  ducha |oBnierskiego z |ywym ideowym patriotyzmem wytworzyBo w krtkim czasie specyficzny typ mentalno[ci wszechpolskiej. Zjawisko to uwidaczniaBo si w sposb niezwykle wyrazny w charakterystycznej  retoryce walki , artykuBowanej przez mBodych narodowcw na Bamach licznych pism narodowych. Ju| pobie|na analiza samych tylko tytuBw artykuBw prasowych, a tak|e ich tre[ci jasno wskazuj, i| tradycje |oBnierskie i bojowe pozostawaBy w tym [rodowisku niezwykle |ywe. OdwoBania do  ducha walki odnalez mo|na tak|e w popularnych pie[niach organizacyjnych MW. Dobrym przykBadem mo|e tu by chocia|by pie[D autorstwa Antoniego Doleckiego, zatytuBowana  My chcemy Polski Narodowej , ktrej sBowa brzmiaBy nastpujco: My chcemy Polski Narodowej O usBysz, Bo|e MBodych [piew My wierni idei Chrobrowej, Oddamy za ni |ycie, krew! Ojczyzno nasza Pani, Pjdziemy dla Ci w bj- My Twoje dzieci i poddani- - o nasze prawa i byt Twj My chcemy sztandar naszej wiary, Boga ,Ojczyzny w gr wznie[, Brud wszelki, pyB podBo[ci szary Sprzed stp Chrobrowej Polski zmie[! Ojczyzno nasza Pani& itd. Bdziemy strzec caBo[ci granic Przed Niemcem, co wyciga pi[, Nie damy |ydom Polski- za nic! W walce z wrogami Bo|e szcz[! Ojczyzno nasza Pani& itd. W ten oto sposb w szeregach wszechpolskich formowaB si pewien  gatunek czBowieka, ktrego [miaBo mo|na okre[li mianem  |oBnierza idei , postrzegajcego swoj dziaBalno[ organizacyjn w kategoriach swoistej sBu|by, dla ktrej wzorem miaB by |oBnierz czujnie stojcy na stra|y niepodlegBo[ci i wielko[ci ojczyzny. Std te| w krgach przywdczych MW dostrzec mo|na liczny zastp ludzi gotowych na wielkie po[wicenia, osobiste wyrzeczenia, niekiedy wrcz fanatycznie gorliwych w d|eniach do realizacji wytyczonych idei. Zewntrzne przejawy owego ideowego fanatyzmu dostrzec mo|na przede wszystkim w okresie lat trzydziestych ubiegBego stulecia. Wwczas to Narodowa Demokracja coraz wyrazniej politycznie marginalizowana przez wBadze sanacyjne stawaBa wobec konieczno[ci znalezienia pozaparlamentarnych metod oddziaBywania na spoBeczeDstwo polskie. Std w jej poczynaniach niezwykle czsto odnalez mo|na przemoc fizyczn, ktra miaBa stanowi sposb manifestacji wBasnych przekonaD i programu politycznego. Szczegln rol w tym wzgldzie odegraBa wBa[nie mBodzie| endecka, ktra ju| w latach poprzednich udowodniBa, i| gotowa jest do walki w obronie ideaBw narodowych. Jednym z jaskrawych przykBadw takiej wBa[nie postawy byBy chocia|by wydarzenia z grudnia 1922 roku, kiedy to mBodzi narodowcy w akcie sprzeciwu wobec wyboru na prezydenta Gabriela Narutowicza starli si w walkach ulicznych ze zwolennikami lewicy. Jednak najbardziej dobitnym przykBadem, ktry wskazywaB bezkompromisowo[ wszechpolakw byBa walka zbrojna przeciwko zbuntowanym oddziaBom marszaBka PiBsudskiego w maju 1926 roku. W czasie ich trwania narodowcy udowodnili, i| sBowa o gotowo[ci przelania krwi a nawet oddania |ycia za idee narodowe nie s tylko czczym frazesem. W czasie walk [mier poniosBo dwch warszawskich wszechpolakw (Karol Levittoux oraz Szczepan Olchowicz). Du|ym uproszczeniem byBoby jednak postrzeganie  wszechpolskiej mentalno[ci wyBcznie w kategoriach bojowo[ci i konfrontacji, skierowanej przeciw adwersarzom politycznym. GBbsze bowiem zbadanie |yciorysw aktywniejszych dziaBaczy MW jasno wskazuje, i| w ich [wiadomo[ci niezwykle gBboko zakorzeniony byB tak|e obowizek pracy spoBecznej. Fakt ten nale|aBoby moim zdaniem wiza przede wszystkim z XIX- wiecznymi, politycznymi tradycjami Narodowej Demokracji, ktra od samego pocztku swego istnienia kBadBa niezwykle silny nacisk na prac kulturaln, o[wiatow, gospodarcz, samoksztaBceniow w [rodowisku chBopskim, rzemie[lniczo- robotniczym, studenckim itp. Tradycje te zostaBy wniesione do MW przez  najstarszych wiekowo liderw, ktrzy jeszcze w okresie poprzedzajcym wybuch I wojny [wiatowej lub te| w czasie jej trwania,  otarli si o dziaBalno[ w Zwizku MBodzie|y Polskiej  Zet czy Lidze Narodowej. Mo|na tu wymieni chocia|by takich dziaBaczy jak MieczysBaw Jakubowski, Jan RembieliDski, ZdzisBaw Stahl czy Piotr Kownacki. Ich spojrzenie na zagadnienie obywatelskiej aktywno[ci spoBecznej staBo si w krtkim czasie udziaBem caBej organizacji, ktra  wydaBa z siebie liczne grono ludzi zaanga|owanych na rozmaitych pBaszczyznach |ycia odrodzonej Polski. Szczeglnym obszarem zainteresowania MBodzie|y Wszechpolskiej byB teren akademicki. Rozmaite sfery |ycia studenckiego, obejmujcego swoim zakresem takie zagadnienia jak aktywno[ na forum Bratnich Pomocy, kB naukowych, kB prowincjonalnych, zwizkw sportowych, korporacji studenckich staBy si bardzo szybko polem swoistej ekspansji mBodzie|y narodowej. W tym miejscu nie sposb nawet w sposb bardzo oglny nakre[li obrazu nat|enia dziaBaD podejmowanych w tej dziedzinie przez rozmaitych dziaBaczy, reprezentujcych wszystkie o[rodki akademickie. Ogranicz si zatem do wymienienia i krtkiego scharakteryzowania roli tych przedstawicieli wszechpolakw, ktrzy poprzez swoj dziaBalno[  odcisnli wyrazny [lad w dziejach  Rzeczypospolitej Akademickiej . W[rd liderw warszawskiej mBodzie|y endeckiej wa|n kart na pBaszczyznie samopomocowej zapisaBy takie osoby jak np. Janusz Rabski, Zygmunt Boniecki, WBadysBaw Kempfi, MieczysBaw PrszyDski, Jerzy Kurcyusz, ZdzisBaw WgliDski czy Jerzy KamiDski, piastujcy stanowiska prezesw Bratniej Pomocy Studentw Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1923- 1934. Szczeglnie pozytywn rol spo[rd wymienionych odegraB zwBaszcza Janusz Rabski, ktry w trakcie swojej kadencji zainicjowaB budow Kolonii Akademickiej przy ulicy Grjeckiej na warszawskiej Ochocie. W [rodowisku poznaDskim w[rd wybijajcych si dziaBaczy bratniackich z ramienia MW wymieni mo|na chocia|by Lecha Neymana czy Waleriana GoBuDskiego. Na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim du| rol w strukturach bratniackich odgrywaB z kolei Jan Wujastyk, natomiast we Lwowie Jan Kaim- ostatni przedwojenny prezes bratniaka na Politechnice Lwowskiej oraz Marian Emil Rojek  trzykrotny prezes Bratniej Pomocy Studentw Uniwersytetu Jana Kazimierza. Natomiast w o[rodku wileDskim szczeglnie aktywny byB Witold Zwie|ewski, wybrany na prezesa bratniaka Uniwersytetu Stefana Batorego w roku 1934 . Na niwie naukowej szczegln rol odegraB z kolei dziaBacz warszawskich struktur MW Witold Bayer, ktry sprawowaB funkcj prezesa Oglnopolskiego Zwizku Akademickiego KB Naukowych (OZAKN). Spora cz[ wszechpolakw dziaBaBa tak|e na forum prawniczych kB naukowych. WynikaBo to przede wszystkim z faktu, i| bardzo powa|ny odsetek liderw MBodzie|y Wszechpolskiej wywodziB si wBa[nie spo[rd sBuchaczy prawa. Bardzo znaczce wpBywy wszechpolacy uzyskali tak|e w korporacjach akademickich. Faktem dobitnie [wiadczcym o niepo[ledniej roli, jak odgrywali w tym ruchu mo|e by chocia|by zestawienie nazwisk prezesw Zwizku Polskich Korporacji Akademickich (ZPK!A), a wic najwikszej centrali korporacyjnej w II Rzeczypospolitej. Spo[rd jedenastu prezesw tej organizacji a| sze[ciu wywodziBo si z szeregw MBodzie|y Wszechpolskiej. Byli to: Henryk Pankiewicz i Jerzy CzerwiDski z korporacji  Sarmatia , StanisBaw Gadomski z  Chrobatii , Jan Bajkowski z  Welecji , Jerzy Pczkowski z  Aquilonii oraz Franciszek Przytarski z  Baltii . Tak znaczcy udziaB wszechpolakw we wBadzach ZPK!A wskazuje do[ jednoznacznie na ich wpBywy w poszczeglnych korporacjach dziaBajcych na terenie caBego kraju. Tez t potwierdza znaczca aktywno[ mBodych endekw w strukturach korporacyjnych. W [rodowisku warszawskim mo|na chocia|by wspomnie o takich postaciach jak Edward Kemnitz, Aleksander Heinrich, Jerzy Czarkowski, Jan Jakobi czy WBadysBaw Dunin- Borkowski ( Aquilonia ), BolesBaw Piasecki i Janusz Rabski ( Patria ), Henryk Rossman ( Welecja ), StanisBaw Froelich ( Sarmatia ). W [rodowisku korporacyjnym Krakowa wyr|niali si natomiast Juliusz Sas- WisBocki oraz WBodzimierz {ychowicz (obaj zwizani z korporacj  Palestra ). Pierwszy z nich opracowaB  Akademicki Kodeks Honorowy , drugi natomiast w latach 30- tych nale|aB do wBadz naczelnych Krakowskiego KoBa Midzykorporacyjnego. Z kolei w[rd wileDskich wszechpolakw du| popularno[ci cieszyB si Konwent  Batoria , do ktrego nale|eli tacy dziaBacze jak BronisBaw Bukowski, Julian Aaszkiewicz, Marian Kowalski, Henryk Nassuto, Antoni WaryDski czy MichaB Willamowicz. W [rodowisku akademickim Poznania wymieni nale|y przede wszystkim MichaBa Howork, czBonka korporacji  Masovia , zaanga|owanego ponadto w akcj propagowania polsko[ci w[rd ludno[ci Warmii i Mazur, Teodora Glenska z  Silesii , ktra w[rd celw statutowych wymieniaBa rozpowszechnianie wiedzy na temat problematyki [lskiej w[rd spoBeczno[ci akademickiej, a tak|e Wincentego Ackiego i Edwarda Borkowskiego z  Baltii , ktrej czBonkowie stawiali sobie za zadanie obron polskiego stanu posiadania nad BaBtykiem. W o[rodku lwowskim wyr|niali si natomiast Zygmunt Auczkiewicz (szwagier Jdrzeja Giertycha), nale|cy do korporacji  Scythia , kBadcej w swej ideologii i dziaBalno[ci du|y nacisk na obron polsko[ci na kresach wschodnich Rzeczypospolitej, a tak|e Antoni Deryng, Antoni MacieliDski i Tadeusz Bertoni- czBonkowie  Lutyko- Venedyi  oraz Tadeusz Piszczkowski, Edward Montalbetti i Roman Sienkiewicz- dziaBacze  Leopolii . W[rd wszechpolakw odnalez mo|na tak|e postacie aktywne na niwie sportowej. Najbardziej charakterystycznym przykBadem mo|e by tutaj jeden z liderw poznaDskiego koBa MW PrzemysBaw WarmiDski. Jako wieloletni zawodnik Akademickiego Zwizku Sportowego (AZS) dwukrotnie zdobywaB tytuB mistrza Polski w tenisie (1930 i 1932). UczestniczyB tak|e czterokrotnie w turnieju Pucharu Davisa. W barwach AZS-u wystpowaB tak|e w rozgrywkach ligi hokejowej, zdobywajc w roku 1934 mistrzostwo Polski. Natomiast w roku 1938 objB funkcj trenera narodowej reprezentacji hokejowej. W szeregach wszechpolskich nie brakowaBo tak|e zdolnych dziennikarzy, publikujcych swoje teksty na Bamach licznych tytuBw prasy narodowej. Tematyka ich artykuBw  dotykaBa bardzo szerokiego spektrum zagadnieD spoBeczno- politycznych. Nie brak zatem publikacji po[wiconych bie|cej sytuacji politycznej, sprawom wewntrznym, kwestiom gospodarczym, problematyce midzynarodowej itp. W[rd dziaBaczy poruszajcych w swojej twrczo[ci bie|ce zagadnienia polityczne wybijajc si postaci byB z pewno[ci Jan RembieliDski, redagujcy na Bamach  My[li Narodowej staBy dziaB zatytuBowany  Na widowni . W[rd jego publicystyki nie brak tak|e licznych tekstw ideowych, oscylujcych wokB problematyki katolicyzmu, paDstwa narodowego czy problematyki mniejszo[ci narodowych. W gronie znawcw zagadnieD konstytucyjno- ustrojowych szczeglne miejsce zajmowali z kolei ZdzisBaw Stahl oraz Ryszard PiestrzyDski. Ich twrczo[ w tej dziedzinie znalazBa  obszerny wyraz na Bamach poznaDskiej  Awangardy . W licznych numerach niniejszego periodyku mo|na odnalez caBy szereg artykuBw ich autorstwa. Godnym podkre[lenia jest zwBaszcza fakt, i| w publikowanych przez nich tekstach zawarty byB nie tylko szeroki komentarz do wcze[nie panujcych form ustrojowych, ale i wBasne, czsto oryginalne koncepcje reform konstytucyjnych, ktre w ich mniemaniu miaByby by nieodzownym krokiem na drodze budowania paDstwa narodowego. W przypadku Stahla twrczo[ ta zostaBa tak|e z czasem uwieDczona wydaniem odrbnej pracy po[wiconej problematyce ustrojowej. W[rd publicystw parajcych si problematyk gospodarcz wyr|niaB si natomiast Wojciech Zaleski, pisujcy midzy innymi na Bamach  My[li Narodowej . Koncepcje przez niego prezentowane korespondowaBy w sposb bardzo wyrazny z programem gospodarczym nakre[lonym przez Adama DoboszyDskiego, poszukujcym trzeciej drogi midzy liberalnym kapitalizmem a kolektywistycznym socjalizmem. Zwarty wykBad na temat wizji ustroju ekonomicznego zawarB Zaleski w broszurze ideowej wydanej w roku 1937 ju| pod szyldem ONR-u, ale bdcej zarazem swoist prezentacj pogldw gospodarczych mBodego pokolenia endecji. Zagadnieniami mniejszo[ci narodowych zajmowaB si z kolei Jan Mosdorf. GBwnym obszarem jego zainteresowaD byBa przede wszystkim mniejszo[ |ydowska, ktrej po[wicaB sporo miejsca na Bamach takich pism jak  Gazeta Warszawska ,  My[l Narodowa czy  Akademik Polski . Publikowane przez niego teksty zawieraBy zarwno komentarz polityczny do wcze[nie panujcych stosunkw polsko- |ydowskich, jak i koncepcje postulowanych rozwizaD niniejszego problemu. Ten drugi aspekt znalazB z czasem swj wyraz w wydanej w roku 1932 broszurze programowej Ruchu MBodych Obozu Wielkiej, zatytuBowanej  Wytyczne w sprawach |ydowskiej, mniejszo[ci sBowiaDskiej, niemieckiej, zasad polityki gospodarczej ktrej Mosdorf byB wspBautorem. Niezwykle wa|nym elementem twrczo[ci publicystycznej wszechpolakw byBy tak|e rozwa|ania dotyczce katolicyzmu oraz jego powizaD z zagadnieniami szeroko rozumianego |ycia narodowego. W[rd dziaBaczy poruszajcych t problematyk nale|aBoby przede wszystkim wskaza na posta Witolda Nowosada, jednego z gBwnych liderw lwowskiego [rodowiska MW. Kluczowe znaczenie w tej dziedzinie miaBa praca wydana przez niego w roku 1938 a zatytuBowana  W walce o katolickie paDstwo polskiego narodu . Pewn ilo[ tekstw jego autorstwa mo|na tak|e odnalez na Bamach periodyku  Wszechpolak , wydawanego w latach 1937- 1939. Pozostajc jeszcze przy tematyce pisarstwa warto tak|e wspomnie, i| w Bonie MW zdarzali si tak|e dziaBacze, ktrzy odznaczyli si na polu literackim i poetyckim. Najwybitniejsz postaci w tym gronie byB z pewno[ci Jan Bielatowicz, jeden z liderw krakowskiego wszechpolakw, publikujcy ju| od wczesnej mBodo[ci utwory literackie na Bamach takich pism jak  GBos ,  Wielka Polska ,  Czyn czy  Prosto z Mostu  Wspln cech dziaBaczy MBodzie|y Wszechpolskiej byBo tak|e czynne zaanga|owanie na pBaszczyznie |ycia politycznego. Chocia| stowarzyszenie pozostawaBo formalnie ruchem o charakterze formacyjno- wychowawczym to jednak znaczna cz[ jego liderw nie  stroniBa od tej formy aktywno[ci. DziaBalno[ ta przybieraBa najrozmaitsze formy: od wpierania w kampaniach wyborczych formacji czy blokw politycznych reprezentujcych Narodow Demokracj, poprzez prac na r|nych szczeblach w strukturach Stronnictwa Narodowego czy Obozu Wielkiej Polski, starty z list wyborczych endecji, a| do aktywno[ci parlamentarnej. Faktem dobrze ilustrujcym, i| MW odgrywaBa powa|n rol w obozie narodowym w czasie walki wyborczej mog by nazwiska dziaBaczy figurujce na bardzo wysokich miejscach na listach wyborczych Stronnictwa Narodowego w czasie tzw.  wyborw brzeskich , przeprowadzonych w listopadzie 1930 roku. W[rd kandydatw na posBw odnalez mo|na takie oto nazwiska: Wojciech Jaxa- Bkowski (miejsce 2 w okrgu pBockim) , Tadeusz Bielecki (miejsce 2 w okrgu bBoDskim), MieczysBaw Jakubowski (miejsce 1 w okrgu radomskim), Jan Mosdorf (miejsce 2 w okrgu kieleckim), Ludwik Christians (miejsce 3 w okrgu radomskim), Ryszard PiestrzyDski (miejsce 4 w okrgu poznaDskim), Piotr Kownacki (miejsce 1 w okrgu [wiciaDskim). Z kolei na li[cie krajowej SN-u znalezli si: ZdzisBaw Stahl, Jan Zdzitowiecki, Zbigniew StypuBkowski, Witold KozBowski, Tadeusz Bertoni, Jan Arlitewicz oraz Janusz Rabski. Jak zasygnalizowano wy|ej cz[ spo[rd wymienionych aktywistw MW byBa rwnie| aktywna na forum parlamentu poprzez sprawowanie mandatu posBa. W gronie tym na szczegln uwag zasBuguje przede wszystkim posta Zbigniewa StypuBkowskiego, najmBodszego posBa w historii polskiego parlamentaryzmu. StypuBkowski zostaB wybrany na to stanowisko w wieku zaledwie 26 lat. Mimo mBodego wieku daB si pozna w swej dziaBalno[ci sejmowej jako doskonaBy mwca i polemista. Szczeglny rozgBos przynisB mu jednak pojedynek z dziaBaczem sanacyjnym BogusBawem MiedziDskim. Do sprawy honorowej doszBo po tym, gdy w jednym ze swoich przemwieD sejmowych MiedziDski zaatakowaB w ostrych sBowach mBodzie| narodow. Oprcz StypuBkowskiego mandaty poselskie piastowali tak|e Piotr Kownacki, MieczysBaw Jakubowski, ZdzisBaw Stahl oraz Tadeusz Bielecki. Niezwykle wa|nym momentem, jaki wywarB wpByw na silniejsze i bardziej bezpo[rednie zaanga|owanie wszechpolakw w bie|c dziaBalno[ polityczn, byBy zmiany jakie zaszBy w obozie narodowo- demokratycznym po zamachu majowym przeprowadzonym przez marszaBka PiBsudskiego i jego zwolennikw. Ruch narodowy odsunity od wBadzy, pozbawiony mo|liwo[ci powa|niejszego wpBywania na decyzje polityczne zostaB zmuszony do poszukiwania nowych form oddziaBywania. Bardzo powa|n rol w majcych si dokona zmianach organizacyjnych odegrali mBodzi aktywi[ci endeccy, ktrzy w trakcie wizyty w posiadBo[ci Dmowskiego w Chludowie przekonywali go do czynnego zaanga|owania w |ycie organizacyjne Endecji i dokonanie niezbdnych reform, ktre umo|liwiByby funkcjonowanie w diametralnie zmienionych warunkach politycznych. Efektem przeprowadzonych rozmw staBo si powoBanie w dniu 4 grudnia 1926 roku Obozu Wielkiej Polski (OWP), a nastpnie w kwietniu 1927 Ruchu MBodych OWP. Nowa formuBa organizacyjna oparta w znacznym stopniu na wzorach wBoskiego ruchu faszystowskiego (np. Wielka Rada OWP na wzr Rady Faszystowskiej) spotkaBa si z niezwykle silnym odzewem mBodego pokolenia, czego przykBadem mo|e by odezwa wydana przez wczesnego prezesa Rady Naczelnej MW, w ktrej wzywaB on do udzielenia wszelkiego mo|liwego wsparcia tworzcej si formacji. Karno[, zdyscyplinowanie, bojowo[ podkre[lane w oficjalnych dokumentach programowych obozu rychBo przycignBy pod  jego sztandary liczne zastpy mBodzie|y. Liderzy za[ MW bdcy w znacznym stopniu  spiritus movens OWP w bardzo krtkim czasie objli kierownicze stanowiska w jego strukturach. PrzykBadem dobrze ukazujcym ich znaczenie w obozie mog by nazwiska dziaBaczy, zasiadajcych we wBadzach naczelnych Ruchu MBodych. Kierownikiem RM OWP zostaB ZdzisBaw Stahl, a jego zastpc Tadeusz Bielecki. Kierownictwo poszczeglnych dzielnic ruchu objli z kolei: Edward Borkowski (Dzielnica Zachodnia), Tadeusz Bertoni (Dzielnica Lwowska), Jan Jodzewicz (Dzielnica Warszawska) oraz Ludwik Christians (Dzielnica Lubelsko- WoByDska). Ta swoista  pokoleniowa zmiana warty zapocztkowana przez utworzenie OWP przyczyniBa si w kolejnych latach do stopniowego umacniania wpByww  mBodych w caBym obozie narodowym. StaBa si jednak tak|e przyczyn powa|nych wewntrznych tar pomidzy starszym pokoleniem dziaBaczy narodowo- demokratycznych a mBodzie|.  MBodzi dojrzewajcy w odmiennych warunkach politycznych zrywali bowiem z demokratycznymi metodami realizacji ideaBw narodowych, a na ich miejsce wnosili ideowy fanatyzm, karno[ i radykalizm. To za ich po[rednictwem obz narodowy nabieraB cech militarystycznych, upodabniajc si organizacyjnie, a tak|e w pewnym zakresie doktrynalnie do nowoczesnych ruchw nacjonalistycznych, prze|ywajcych w tym okresie bujny rozkwit we wszystkich niemal krajach europejskich. Ta ewolucja organizacyjno- ideowa doprowadziBa w latach 1933- 1934 do rozBamw i secesji w Bonie ruchu narodowego.  Polityczny prym w dokonujcych si frondach wiedli oczywi[cie  mBodzi , tworzc wyrazny trzon kierowniczy nowopowstaBych formacji narodowych. Wystarczy w tym miejscu dokona tylko  krtkiego spojrzenia na struktury przywdcze Obozu Narodowo- Radykalnego (ONR) czy Zwizku MBodych Narodowcw (ZMN), aby dostrzec jak znaczc rol odegrali w nich aktywi[ci, wywodzcy swoje  polityczne korzenie z MBodzie|y Wszechpolskiej. I tak w gronie o[mioosobowego Komitetu Organizacyjnego Obozu Narodowo- Radykalnego a| piciu dziaBaczy zwizanych byBo ze strukturami MW. Byli to Jan Jodzewicz, Jan Mosdorf, MieczysBaw PrszyDski, Wojciech Zaleski oraz Jerzy CzerwiDski. Podobnie sytuacja przedstawiaBa si tak|e w Zwizku MBodych Narodowcw, w ktrym w[rd gBwnych liderw znalezli si m. in. ZdzisBaw Stahl, Klaudiusz Hrabyk, Ryszard PiestrzyDski czy MieczysBaw Piszczkowski. Przygldajc si tak rozlegBym sferom aktywno[ci gBwnych liderw MW nie sposb nie zada sobie pytania, czy stopieD tak znaczcego zaanga|owania na forum dziaBalno[ci spoBecznej i politycznej podyktowany byB jedynie gBbokim przekonaniem o sBuszno[ci wyznawanych idei i poczuciem obowizku pracy na rzecz odrodzonej Ojczyzny? Wydaje si, i| oprcz oczywistych czynnikw ideologiczno- doktrynalnych niebagateln rol odgrywaBo tak|e konkretne umiejscowienie w strukturze spoBecznej. Zajmowanie bowiem okre[lonej pozycji w ramach spoBecznej hierarchii ma niezwykle wa|ny wpByw na mo|liwo[ oddziaBywania na struktur wBadzy czy system polityczny. Przewa|ajcy odsetek dziaBaczy MW wywodziB si z rodzin inteligenckich. Fakt ten rodzin okre[lone skutki. Po pierwsze rodziny inteligenckie w okresie II Rzeczypospolitej hoBdowaBy bardzo wyraznie idei pracy spoBecznej. W ten sposb wszechpolacy  wychodzili z domu rodzinnego z konkretnym nastawieniem i postaw, realizowanymi pzniej (co wykazano powy|ej) na rozmaitych pBaszczyznach |ycia spoBecznego odrodzonej Polski. Po drugie w miar stabilny status ekonomiczny ich rodzin pozwalaB w sposb naturalny po[wica si pracy spoBecznej bez konieczno[ci zabiegania o zabezpieczenie koniecznych potrzeb materialnych. Nie byBa to oczywi[cie reguBa oglnie obowizujca. W szeregach MW mo|na byBo bowiem odnalez ludzi, ktrzy pochodzc ze [rodowisk chBopskich czy robotniczych, potrafili umiejtnie poBczy prac zarobkow ze studiami oraz aktywno[ci spoBeczno- polityczn. Przyjcie takiego modelu funkcjonowania wizaBo si te| zapewne z konkretnymi kierunkami studiw, jakie podejmowali wszechpolacy. W[rd liderw MW przewa|ali bowiem dziaBacze studiujcy na kierunkach prawniczych. wczesny program nauczania na wydziaBach prawa obejmowaB bowiem tylko nieobowizkowe wykBady. Nie wchodziBy natomiast w jego zakres wiczenia czy zajcia laboratoryjne (jak to byBo np. w przypadku studiw medycznych). Rozwinita natomiast dziaBalno[ Bratnich Pomocy umo|liwiaBa nabywanie skryptw, zawierajcych tre[ci dydaktyczne z poszczeglnych przedmiotw akademickich. Tym samym najbardziej aktywni dziaBacze stowarzyszenia mogli ograniczy swoj edukacj do samodzielnego studiowania, a znaczn cz[ czasu po[wici czy to pracy organizacyjnej czy te| zarobkowej. Dla wszechpolakw wywodzcych si z ni|szych krgw spoBecznych ukoDczenie studiw prawniczych stwarzaBo dodatkowo szans w miar szybkiego awansu, zapewniajc przy tym niezale|no[ finansow. Warto tak|e zaznaczy, i| wykonywanie zawodw prawniczych okazaBo si by niezwykle przydatne przy prowadzeniu dziaBalno[ci politycznej. Zaostrzajca si bowiem (zwBaszcza w latach trzydziestych) polityka wBadz sanacyjnych wobec obozu narodowego owocowaBa bardzo czsto procesami sdowymi dziaBaczy endeckich, ktre nosiBy wyrazne polityczne znamiona. Dobrym przykBadem mo|e tu by chocia|by posta Zbigniewa StypuBkowskiego, jednego z liderw warszawskiej MW, ktry w gBo[nym  procesie my[lenickim broniB in|yniera Adama DoboszyDskiego. W podobnych procesach rol obroDcw peBnili tak|e m. in. Jerzy Czarkowski oraz MichaB Howorka. Czynne zaanga|owanie wszechpolakw w dziaBalno[ narodow nie  wygasBo tak|e w momencie wybuchu II wojny [wiatowej oraz w okresie okupacji niemieckiej i sowieckiej. Wrcz przeciwnie, liczne zastpy dziaBaczy endeckich podjBy walk zbrojn z agresorami, nierzadko ponoszc [mier lub dostajc si do niewoli. W gronie tym wymieni mo|na chocia|by takie postacie jak ZdzisBaw Wardejn, Stefan Aochtin, Zygmunt Sobolewski, Adam Flis, Zygmunt Auczkiewicz czy Wiktor Martini. Inni ju| po zakoDczeniu kampanii wrze[niowej rozumiejc konieczno[ prowadzenia dalszej walki o niepodlegBo[ wBczyli si w nurt pracy konspiracyjnej w ramach takich formacji wojskowych jak Narodowo- Ludowa Organizacja Wojskowa (NLOW), Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW), Zwizek Jaszczurczy (ZJ), Narodowe SiBy Zbrojne (NSZ) czy Armia Krajowa (AK). Podziemna aktywno[ narodowcw przybieraBa najrozmaitsze formy, takie jak chocia|by wydawanie i kolportowanie nielegalnej prasy, praca organizacyjna i wychowawcza, dziaBalno[ dywersyjno- sabota|owa, walka zbrojna itp. Mimo niezwykle ci|kich warunkw, panujcych na ziemiach polskich zajtych przez okupantw wskaza mo|na caBy szereg przykBadw wielkiego heroizmu i po[wicenia, ukazujcych niezachwian wiar w zwycistwo. Do rangi symbolu tego typu postawy  urosBa z pewno[ci posta StanisBawa Piaseckiego, redaktora naczelnego pisma  Walka , ktry po aresztowaniu przez gestapo nie tylko nie zaBamaB si w obliczu ci|kiego [ledztwa i stosowanych wobec niego tortur, ale a| do momentu rozstrzelania w masowej egzekucji w Palmirach wysyBaB w grypsach kolejne teksty artykuBw do wspomnianego periodyku, a w swych ostatnich sBowach miaB podobno powiedzie:  Wybacz mi |ono, |e Polsk ukochaBem bardziej ni| Ciebie i dziecko . Zaanga|owanie w dziaBalno[ konspiracyjn w wczesnych warunkach musiaBo si wiza w sposb naturalny w konieczno[ci poniesienia ogromnych ofiar w strukturze kadrowej. Problem ten nie ominB tak|e dziaBaczy narodowych. Swoj niepodlegBo[ciow aktywno[ liczni wszechpolacy przypBacili |yciem ginc w niemieckich obozach zagBady, w sowieckich Bagrach czy publicznych egzekucjach. Wielu zamczono w wizieniach gestapo i NKWD. DziaBalno[ niepodlegBo[ciow narodowcy prowadzili tak|e poza granicami, uczestniczc w licznych polskich formacjach zbrojnych walczcych na wszystkich frontach II wojny [wiatowej. Wszechpolakw mo|na zatem odnalez w oddziaBach polskich walczcych o Narvik w kampanii norweskiej (Tadeusz Siedlik), w formacjach II Korpusu Polskiego walczcego w kampanii wBoskiej (Jan Bielatowicz), w oddziaBach francuskiego Resistance (Witold Nowosad) czy w 1 Dywizji Pancernej generaBa Maczka, walczcej we Francji, Belgii i Holandii (Wojciech WasiutyDski). Aktywno[ niepodlegBo[ciowa na emigracji obejmowaBa tak|e dziaBalno[ w strukturach cywilnych, takich jak chocia|by Rada Narodowa (Tadeusz Bielecki), czy te| funkcje kurierw zagranicznych, odpowiedzialnych za Bczno[ midzy okupowanym krajem a rzdem polskim w Londynie (Jerzy Kurcyusz i Jan Gralewski). ZakoDczenie II wojny [wiatowej w roku 1945 nie byBo jednak dla narodowcw, tak jak i dla wielu innych Polakw koDcem walki o niepodlegBo[. WBczenie ziem polskich w stref wpByww sowieckich spotkaBo si ze zdecydowanym sprzeciwem endekw, ktrzy od pierwszego dnia wojny podjli walk o caBkowit suwerenno[ i niezale|no[ paDstwa polskiego. Wyniszczone kadry narodowe, zmagajce si przez blisko sze[ lat z niemieckim agresorem kontynuowaBy nierwny bj z nowym okupantem. Wszechpolacy pozostajc w konspiracyjnych strukturach Narodowych SiB Zbrojnych i Armii Krajowej rozpoczli organizowanie nowych  punktw oporu wobec szerzcych terror oddziaBw NKWD i miejscowych organw bezpieczeDstwa. Cen jak przyszBo  zapBaci mBodym narodowcom za kontynuowanie walki, byBa niezwykle wysoka. Wielu spo[rd dziaBaczy narodowych zamordowano w obBawach organizowanych na czBonkw podziemia (Witold Borowski), innych pomordowano skrytobjczo w wizieniach UB (Tadeusz Aabdzki), jeszcze innych w majestacie prawa skazano bdz na kar [mierci, bdz te| na wieloletnie wizienia, wywBaszczajc dodatkowo z majtku i odbierajc prawa publiczne (Lech Haydukiewicz, Jan Kaim, Adam Mirecki, ,Lech Neyman). Cz[ narodowcw w obliczu potgujcych si prze[ladowaD i szykan ze strony wBadz komunistycznych oraz obojtno[ci aliantw podjBa decyzj o zaprzestaniu walki zbrojnej i udaniu si na emigracj. W[rd nich znalezli si midzy innymi tacy dziaBacze jak Jan Jodzewicz, Jan MatBachowski, MieczysBaw Jakubowski, Edward Kemnitz i wielu, wielu innych, ktrzy a| do upadku komunizmu kontynuowali prace podjte u zarania polskiej niepodlegBo[ci. Gdyby chcie, w oparciu o przytoczone powy|ej fakty, nakre[li oglny obraz ludzi tworzcych MBodzie| Wszechpolsk to mo|na by to uczyni posBugujc si cytatem z dzieBa Jana Mosdrofa zatytuBowanego  Wczoraj i Jutro :  Jeste[my fanatykami- tylko fanatycy umiej dokona wielkich rzeczy. Nienawidzimy kompromisu: jest to nie tylko cech mBodo[ci naszej, ale i ducha czasw, w ktrych |yjemy. Kto walczy o swe lub cudze interesy, ten zawsze skBonny jest doi  rozsdnego kompromisu, bo kalkulacja poucza go, |e lepszy wrbel w gar[ci, ni| goBb na dachu. Kto walczy czysto abstrakcyjne teorie, ten rwnie| dla [witego spokoju, gotw jest ustpi. Ale kto walczy o warto[ci moralne, ten gotw jest, bez wzgldu na wysoko[ ofiar, niszczy przeszkody, stojce na drodze . w ideowy fanatyzm, o ktrym pisze Mosdorf implikowaB niejako w sposb naturalny caBy szereg cech, charakteryzujcych postaw mBodych narodowcw. Byli wic to ludzi niesBychanie gorliwi, bezkompromisowi, z |elazn wrcz konsekwencj d|cy do wytyczonych celw. CaBe swoje |ycie postrzegali, jako nieustann sBu|b dla dobra ojczyzny. Fakt ten znalazB swj szczeglny wyraz w latach wojny i okupacji oraz w okresie rzdw komunistycznych, kiedy to znakomita wikszo[ wszechpolakw udowodniBa, i| gotowa jest broni wyznawanych przez siebie warto[ci nawet za cen wBasnego |ycia.  R. WapiDski, Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej, WrocBaw- Warszawa- Krakw 1991, s. 203  W. WasiutyDski, op. cit.,  M. Harusewicz, op. cit., s. 279  J. Misztal, Zarys koncepcji spoBeczno- politycznych Jana RembieliDskiego w [wietle twrczo[ci prezentowanej na Bamach  My[li Narodowej w okresie midzywojennym [w:] Roman Dmowski i jego wspBpracownicy, p. red. M. BiaBokura, M. Patelskiego i A. Szczepaniaka, ToruD 2008, ss. 316- 317  A. Meller, P. Tomaszewski,  {ycie i [mier dla Narodu! . Antologia my[li narodowo- radykalnej z lat trzydziestych XX wieku, ToruD 2009, s. 19  E, Wgierski, Janusz Rabski,  Wszechpolak nr 102 z 201, s. 20  S. Kilian, My[l spoBeczno- polityczna Tadeusza Bieleckiego, Krakw 2000, s. 13  L. {ebrowski, StanisBaw Piasecki (1900- 1941), ps.  StanisBaw Mostowski . Publicysta, krytyk literacki i prozaik, czBonek SN [w:] Lista strat osobowych ruchu narodowego 1939- 1955 z. 1, p. red. W. MuszyDskiego i J. Mysiakowskiej, Warszawa 2008, s. 64  P. Sudewicz, Zbigniew StypuBkowski (1904- 1979),  My Nowe Pokolenie nr 4 (7) z 2000, ss. 2- 3  R. Dobrowolski, Kazimierz Kowalski,  Nowa My[l Polska nr 11 (79) z 2003, s. 18  E. Wgierski, Piotr Kownacki (1895- 1942),  Wszechpolak nr 4 (104) z 2001, s. 33  Zp. StanisBaw Szayna,  Awangarda nr 5- 6 z 1929, s. 104  J. RembieliDski, Z dziejw MBodzie|y Wszechpolskiej. Wspomnienie,  Wszechpolak nr 43 z 1937, s. 2  Zob. Razem maszerowa, mocno uderza,  Wszechpolak nr 21 z 1937, s. 3, Polsce potrzebny jest nowy rok 1920- ty,  Wszechpolak nr 28 z 1937, s. 1, O wiar i wol zwycistwa,  Wszechpolak nr 28 z 1937, s. 4, Duch |oBnierski w literaturze polskiej,  Wszechpolak nr 37 z 1937, s. 3, S. Niewiadomski, IdeaB rycerski,  Awangarda nr 5-6 z 1929, ss. 95- 98, R. PiestrzyDski, Krwi si znaczy nasza droga,  Awangarda nr 3- 4 z 1930, ss. 41- 42, Narodowcy a armja,  Czuwamy nr 51 z 1933, s. 1  AUJ, ZespB Akt Organizacji Studenckich, Akta MBodzie|y Wszechpolskiej, sygn. 111, Pie[ni mBodzie|y narodowej, b. p  Zob. A. Natkowska, Numerus clausus, ghetto Bawkowe, numerus nullus,  paragraf aryjski : antysemityzm na Uniwersytecie Warszawskim 1931- 1939, Warszawa 1999, M. Sosnowski, Krew i Honor. DziaBalno[ bojowa Obozu Narodowo- Radykalnego w Warszawie w latach 1934- 1939, Warszawa 2000  Manifestacje z powodu rezultatw wyborw,  Gazeta Poranna 2 grosze nr 337 (3616) z 10. XII. 1922, s. 4  J. CzerwiDski, Jak zginB [.p. K. Levittoux,  Gazeta Warszawska nr 150 z 3. VI. 1926, s. 5  CPAHUL, ZespB Akt Korporacji Akademickich we Lwowie fond 754, Ulotka wydana przez Lwowskie KoBo Midzykorporacyjne zawiadamiajca o nabo|eDstwie |aBobnym za polegBych w maju 1926, b. p  E. Wgierski, MieczysBaw Jakubowski,  Wszechpolak nr 4 (104) z 2001, s. 32  J. Misztal, op. cit., ss. 316- 317  A. Meller, P. Tomaszewski, op. cit. s. 19  E. Wgierski, Piotr Kownacki..., s. 33  Wybory w Bratniej Pomocy S. U. W,  Gazeta Poranna 2 grosze nr 35 (3668) z 5. II. 1923, s. 1  Zwycistwo mBodzie|y narodowej na walnem zebraniu Bratniej Pomocy S. U. W,  Gazeta Poranna 2 grosze nr 48 (4037) z 18. II. 1924, s. 2  Zwycistwo mBodzie|y narodowej na Uniwersytecie,  Gazeta Warszawska , nr 72 z 14. III. 1927, s. 1  Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego..., s. 160  Zamach sanacji na Bratni Pomoc spaliB na panewce,  Gazeta Warszawska , nr 57 z 24. II. 1930, s. 2  Trzy wielkie zwycistwa mBodzie|y narodowej,  Gazeta Warszawska , nr 58 z 22. II. 1932, ss. 1- 2  Walne zebranie Bratniaka Uniwersytetu,  Gazeta Warszawska , nr 123 z 24. IV. 1933, s. 1  Nasza mBodzie| akademicka,  Gazeta Warszawska , nr 225 (3858) z 18. VIII. 1923, s. 3  R. SierchuBa, Lech Karol Neyman (1908- 1948), ps.  WacBaw Grnicki ,  Karol ,  Robert . Prawnik, dziaBacz OWP, MW, czBonek ONR i OP, oficer NSZ [w:] Lista strat ..., s. 59  L. Mirecki, Wspomnienie o Walerym GoBuDskim, b. r. i m. wyd., s. 1, W. GdBek, Wspomnienie o Walerianie GoBuDskim, b. r. i m. wyd., s. 2  R. SierchuBa, Jan Wujastyk (1910- 1940), dziaBacz MW [w:] Lista strat..., ss. 84- 85  J. Wawrzkw, Lwowska MBodzie| Wszechpolska. Uwagi na temat dziaBalno[ci, zaplecza i [rodowiska,  Glaukopis nr 5- 6 z 2006, s. 95  L. Mirecki, Wspomnienie o Janie Bogdanowiczu, Ibidem, s. 105  AAN, Urzd Wojewdzki WileDski, Sprawozdania sytuacyjne z |ycia polskich legalnych zwizkw i stowarzyszeD sygn. 1182, Sprawozdanie za pierwszy kwartaB 1934 roku, k. 8- 14  Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego..., s. 194  Z. PopBawski, Zwizek Polskich Korporacyj Akademickich 1928- 1939, Warszawa 1995, s. 100  Ibidem, s. 10  Rocznik Korporacyjny 1828- 1928, Warszawa 1995, 30  Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego..., s. 170  Z. PopBawski, op. cit., s. 11  Ibidem, s. 109  D. Pater, K. Tyszka, Z. P. Edward Kemnitz. K! Aquilonia,  Biuletyn korporacyjny nr 2 (16) z 2002, ss. 30- 31, E. Kemnitz, Wspomnienia z pracy politycznej i spoBecznej w latach 1923- 1956, Londyn 1983, ss. 2- 14  http://aquilonia.bloog.pl/kat,575796,index.html  A. Dudek, G. Pytel, BolesBaw Piasecki. Prba biografii politycznej, Londyn 1990, s. 20  Z. PopBawski, op. cit., ss. 31- 32  Relacja ustna WBodzimierza {ychowicza z czerwca 2008 roku (tekst w posiadaniu autora)  J. Misztal, Konwent Batoria wczoraj i dzi[ [w:] Konwent Batoria 1922- 2008, ToruD 2008, ss. 35- 38  D. Pater, P. Tomaszewski, Od morza jeste[my... Zwiadomo[ pomorska w my[li i dziaBalno[ci akademickiego ruchu korporacyjnego w Polsce w czasach II Rzeczypospolitej, ToruD 2006, s. 21  Ibidem, s. 26  K. Kaczmarski, Zygmunt Auczkiewicz (1902- 1941). In|ynier, dziaBacz SN [w:] Lista strat..., s. 50, Rocznik korporacyjny..., s. 31, B. O' Driscoll, Zmw zdrowa[k. Historia Marii i Jdrzeja Giertychw, Radom 2007, s. 101  J. Draus, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 1918- 1946. Portret kresowej uczelni, Krakw 2007 s. 59  CPAHUL, ZespB Akt Korporacji Akademickich we Lwowie fond 754, Akta Lwowskiego KoBa Midzykorporacyjnego, b. p  MaBa encyklopedia sportu, t. II, Warszawa 1987, ss. 78- 79, R. Wryk, Akademicki Zwizek Sportowy 1908- 1983. Wspomnienia i pamitniki, PoznaD 1985, s. 153  Zob. J. Misztal, op. cit. ss. 316- 323  Zob. R. PiestrzyDski, Podstawy nowoczesnego i narodowego ustroju,  Awangarda nr 4 z 1929, ss. 71- 73; Z. Stahl, Rozwa|ania ustrojowe,  Awangarda nr 5- 6 z 1928, ss. 117- 118; Idem, Dwie linje walki o przyszBy ustrj paDstwa,  Awangarda nr 7- 11 z 1930, ss. 120- 121  Zob. Z. Stahl, Uwagi o wBadzy paDstwowej, Warszawa 1931  Zob. W. Zaleski, Bezdro|a liberalizmu,  My[l Narodowa nr 42 z 1932, ss. 604- 605; Idem, Podstawy ideowe przewrotu,  My[l Narodowa nr 4 z 1935, ss. 35- 36  Zob. A. DoboszyDski, Gospodarka narodowa, WrocBaw 2004, T. WBudyka,  Trzecia droga w my[li gospodarczej II Rzeczypospolitej, Krakw 1994  Zob. W. Zaleski, Polska bez proletaryatu, Warszawa 1937  Zob. J. Mosdorf, Argument krwi,  Gazeta Warszawska nr 126 z 26. IV. 1932, s. 5, Idem, Rola mesjanizmu |ydowskiego,  My[l Narodowa nr 45 z 1932, ss. 654- 655,  Zob. Wytyczne w sprawach |ydowskiej, mniejszo[ci sBowiaDskiej, niemieckiej, zasad polityki gospodarczej, Warszawa 1932  Zob. W. Nowosad, Walka o dusze mBodzie|y,  Wszechpolak nr 1 z 1937, s. 1, Idem, Krwawa nauka hiszpaDska,  Wszechpolak nr 8 z 1937, s. 1, Idem, Katolicki ruch narodowy,  Wszechpolak nr 19 z 1937, s. 2  http://www.endecja.pl/biografie/osoba/154  MBodzi w walce wyborczej,  Awangarda nr 7- 11 z 1930, s. 135  P. Sudewicz, op. cit., s. 2  E. Wgierski, Piotr Kownacki...s. 33  Idem, MieczysBaw Jakubowski..., s. 32  A. Meller, P. Tomaszewski, op. cit., s. 19  S. Kilian, op. cit., s. 22  MBodzie| Wszechpolska w Obozie Wielkiej Polski,  Gazeta Poranna 2 grosze nr 335 z 7. XII. 1926, s. 3  S. Rudnicki, Obz Narodowo- Radykalny: geneza i dziaBalno[, Warszawa 1985, ss. 29- 30  Chodzi m. in. o takie ruchy jak {elazna Gwardia w Rumunii, Falanga Espanola w Hiszpanii, czy organizacja Christus Rex w Belgii  Zob. Deklaracja Obozu Narodowo- Radykalnego,  Sztafeta nr 13 z 15. IV. 1934, s. 1  Zob. M. MarszaB, W stron autorytaryzmu. Nacjonalizm integralny Zwizku MBodych Narodowcw 1934- 1939, Krakw 2008  Zob. E. Wgierski, Bohatersko walczyB do koDca...Ryszard Szczsny (1913- 1940),  Wszechpolak nr 3 (103) z 2001, s. 27, J. BaraDski, Lata mBodo[ci i wlaki, Londyn b. r. w., ss. 9- 16   P. Sudewicz, op. cit., s. 2  J. BaraDski, op. cit., s. 73  http://www.endecja.pl/biografie/osoba/13  J. Misztal, Historia MBodzie|y Wszechpolskiej [w:] Konspekty szkoleniowe MBodzie|y Wszechpolskiej, p. red. M. Tomczaka, Warszawa 2007, s. 56  K. Kaczmarski, op. cit. , s. 50  R. SierchuBa, Wiktor Marian Martini (1910- 1940). Ekonomista, dziaBacz ONR, czBonek OP [w:] Lista strat..., s. 54  L. {ebrowski, StanisBaw Piasecki..., ss. 64- 65  np. Tadeusz Fabiani- rozstrzelany w masowej egzekucji w Palmirach w ramach akcji  AB ; Kazimierz Kowalski- rozstrzelany w publicznej egzekucji w Zgierzu; Wiktor Martini- zamordowany w Katyniu; Jan Mosdorf- zginB w O[wicimiu; Stefan Niebudek- zginB w O[wicimiu; Antoni Wolniewicz- rozstrzelany w wizieniu gestapo w Berlinie; Jan Wujastyk- zamordowany w Katyniu; MichaB Howorka- zginB w O[wicimiu, Aleksander Hainrich- zginB w O[wicimiu  J. Wawrzkw, op. cit., s. 96  http://www.endecja.pl/biografie/osoba/154  J. Wawrzkw, op. cit., s.  A. Meller, P. Tomaszewski, op. cit., s. 42  W. WasiutyDski, op. cit., ss. 116- 120  W. MuszyDski, Witold Borowski (1913- 1945) ps.  Witek ,  Witold ,  Wiktor BrzeziDski , prawnik, dziaBacz SN, oficer NSZ i NZW [w:] Lista strat...s. 20  Wierni idei do koDca. Pamitajmy o Tadeuszu Aabdzkim (1917- 1946),  Wszechpolak nr 1 (99) z 2000, s. 4  J. Mysiakowska, Lech Haydukiewicz (1915- 1949), ps.  Szymon . DziaBacz MW i SN [w:] Lista strat..., s. 37  Ibidem, s. 40  K. Kaczmarski, Adam Mirecki (1909- 1952), ps.  Ada[ ,  Stwosz , dziaBacz SN, oficer NOW, kurier SN [w:] Lista strat..., s. 56  R. SierchuBa, Lech Neyman..., s. 60  A. Meller, P. Tomaszewski, op. cit., s. 30   E. Wgierski, MieczysBaw Jakubowski..., s. 32  D. Pater, K. Tyszka, op. cit., s. 30- 31  J. Mosdorf, Wczoraj i jutro , t. II, Warszawa 1938, ss. ^!!%%&&6&8&&& ' '4'6'd'f'''''''-555d9f9z?|?DDJJMM"N$NUU"V$VDVFVlVnVX_Z_~________ `"`H`J`bbccccddddee^g`ghibndnnnnn o"o^o`ooj0J6U]6] j0JU 5CJ \Z\^\ "Z;;;<6<8<d<<<==F===>>H>J>>>?H?$dha$$dha$,lkH?J?~??,NBXfgjHT| xb ~,^$a$$dha$$a$$a$$dha$oolrnr.s0sXsZsuutvvvXxZx"z$z{{F~H~~BDlnxzprrt*,DFҚԚĮƮ68̴δ LNܿ޿vxxzXZ zrt86] j0JU`8:Z\            BDrtT,.^`  >!@!!!##$$@%B%%%^&`&('*'*+++....//&1(111 22d2f222t3v344P5R555x6z6>7@7778mH sH j0J6U]6] j0JUZ >!!#$@%%^&('*+../&11 2d22t34P55x6>7789;$a$8899;;;;<<F=H=>>??????@@B@@@@@AABBCCCC DDDDEEFFGGHHIIJJKKLL6N8NNNOOQQtQvQRRSSFUHUUUV VZV\VVVVVRWTWWW\X^XYYZZZZ[[]]]mH sH  j0JU`;;<F=>???@@@@ABCC DDEFGHIJKLL6NNOQ$a$QtQRSFUUVZVVVRWW\XYZZ[]]X]]] _N_6``dTdd$a$]]X]Z]]]]] _ _N_P_6`8```ddTdVddddd@eBeeeffggrhthhhiiii8j:j>j@jjjjjnk j0JU0dd@eefgrhhii8j>jjjjklknk$dha$$a$ 1h. A!"#$% iB@B StandardowyCJ_HaJmHsHtHBA@B Domy[lna czcionka akapitu@B@@ Tekst podstawowy$dha$8&@8 OdwoBanie przypisuH*8@8 Tekst przypisuCJaJ  rV ^#$%()")6)-----.$.V///Y0x001215E5r555567778:9,:;;#===!@6CC8FFGHIiKMObUXfX~XXX]`cfgmnss tuuuz|}I~~-ɃDŽ҄!9JΉ  !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefgZwH8~ib }  E . & :sN;j 9Yj@rHfvT/@jG>fqGu x o!!"7"#$@$]$$$L%%#&3&&&' '9'd'''./.{2Kf  $%De%!*1_3=$@MOXgt{|~1M *Vsɰbͱ9IɲOz000000000000000000000000000000000000000000000000@@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0@0 o88]nkH?;QdnklkB O ' "0nx }BOKVp|S]###$$$$$%%(((()))").)6),,--------...$.////Q0Y0t0x00000\1f1{112"22233'515;5E5U5]5j5r5w555555555555555666/767D7L7T7^7d7j7y7~77777777777777778P8X8j8s8&9:9V9c99999999:!:,:z:::::; ;;;;;;g<r<<<<<5=;=D=O=Z=a=o=u=w=~=========b?h?1B=BCCCCEEFFOG]GGG6H;HHHQKXKKKLLMMNNNN]SaScSkSSSSSSS$T.TWTcTTTTTTTTTTUUU8U?UEUOUAVPVVV{WWWWWW%X4X^XfXtX~XXXXXY'YYY [[[[^^____.`7`W`^`x````ffffffffffrgwggggggg;kGk3n?npp,s;szsssssst t4tAtuuuuuuuuuuPy[y|"|}}}}}}=~H~f~p~y~~~~~~$-(/*ɃDŽ΄҄ڄ!/9CJ~#u]dӍٍލ~Ўێ 09ɏ֏S^ΐِ 4@tȑEP[` !+239}:LƖ !HPޗU^kq !"+GMhqCLipT]#-cjt{ҠݠKUot *> !x}ʤϤ&+`g 18Ħ˦CNCKgqƩ3;̪Ԫgn%0OWinfnṷ̆ )5=[b9A_iį˯[cx~ұݱNX_fz~βײ޲ :D^dJACEKvC:\Documents and Settings\Jacek\Pulpit\Mimo niezwykle zaawansowanego stanu badaD nad dziejami Narodowej Demokracji.docJACEKC:\Documents and Settings\Jacek\Dane aplikacji\Microsoft\Word\Zapisywanie informacji potrzebnych do odtworzenia Mimo niezwykle zaawansowanego stanu badaD nad dziejami Narodowej Demokracji.asdJACEKC:\Documents and Settings\Jacek\Dane aplikacji\Microsoft\Word\Zapisywanie informacji potrzebnych do odtworzenia Mimo niezwykle zaawansowanego stanu badaD nad dziejami Narodowej Demokracji.asd@|%;=@{``N`z`~```2`@`L`jUnknownGz Times New Roman5Symbol3& z Arial"qs[↣[%Cs;!0ڍ2~ Mimo niezwykle zaawansowanego stanu badaD nad dziejami Narodowej Demokracji, MBodzie| Wszechpolska (MW)- organiJACEKJACEKOh+'0 ,<HTd t    Mimo niezwykle zaawansowanego stanu bada nad dziejami Narodowej Demokracji, Modzie Wszechpolska (MW)- organi JACEK ACEACENormal JACEK 5CEMicrosoft Word 9.0 @9+@y@ Cs՜.+,0h hp|  G ;ڍ  Mimo niezwykle zaawansowanego stanu bada nad dziejami Narodowej Demokracji, Modzie Wszechpolska (MW)- organi Tytu  !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~Root Entry F@; 1Table%WordDocument"SummaryInformation(DocumentSummaryInformation8CompObjjObjectPool@; @;   FDokument Microsoft Word MSWordDocWord.Document.89q