Narodowa Organizacja Bojowa
Narodowa Organizacja Bojowa w Wielkopolsce
W okresie II Rzeczpospolitej Wielkopolska stanowiła najpoważniejszą bazę społeczną Narodowej Demokracji w kraju. Tutejsze oddziały Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego, Związku Ludowo-Narodowego, Obozu Wielkiej Polski, Stronnictwa Narodowego należały do najliczniejszych. Ponadto Obóz Narodowy miał poważne oparcie w licznych w Wielkopolsce organizacjach społecznych, kombatanckich i oświatowych. Według danych Zarządu Okręgowego (ZO) w Poznaniu w 1937 r. SN osiągnęło stan 82 000 członków. Z racji wybuchu wojny działalność partii została przyhamowana i przybrała charakter działań konspiracyjnych.
Po kampanii wrześniowej tylko niewielu działaczy ze składu przedwojennego ZO przebywało w Wielkopolsce. Dr Czesław Gorgoniusz Meissner - członek Komitetu Głównego SN, senator - wyjechał do Francji, dr Tadeusz Wróbel - członek Komitetu Głównego SN, prezes grodzkiego SN w Poznaniu, poseł - przedostał się do Rumunii. Podobnie dr Marian Seyda - poseł, były prezes rady Naczelnej ZLN przedostał się do Francji i tam brał udział w tworzeniu rządu emigracyjnego. Niektórzy, jak dr Stanisław Celichowski czy Stanisław Czapiewski trafili do sowieckiej strefy okupacyjnej. Liczna grupa wśród nich m. in. dr Karol Stojanowski, prof. dr Ludwik Jaxa-Bykowski znalazł się w tzw. Generalnym Gubernatorstwie.
Inicjatywę utworzenia konspiracyjnej organizacji SN w Poznaniu podjął jeden ze współpracowników dr T. Wróbla, Antoni Wolniewicz. Był on przedwojennym prezesem Młodzieży Wszechpolskiej, komendantem paramilitarnej organizacji SN - "Straży Porządkowej", kierownikiem Wydziału Propagandy i Prasy Zarządu Wojewódzkiego SN. Już we wrześniu 1939 r. wspólnie z członkami ZO - dr Stefanem Piotrowskim, Stefanem Chojnacki i Mścisławem Frankowskim oraz Antonim Dargasem - powołano konspiracyjny ZO SN w Poznaniu. Na jego bazie SN utworzono jedną z największych organizacji podziemnych Wielkopolski - działającą od listopada 1939 r. do marca 1941 r. - Narodową Organizację Bojową (NOB). Z wolą działania na całym obszarze Ziem Zachodnich i skupiskach polskich na "ziemiach macierzystych" Polski. Początkowo używała nazw "Obrona Polski", "Obrońcy Narodu", "Organizacja Bojowa SN"Decyzję o powstaniu organizacji podjęto 16 XI 1939 r. Podczas tego spotkania po zaprzysiężeniu uczestników dokonano podziału funkcji w Komendzie Dzielnicy Zachodniej SN i przyjęto dla pionu wojskowego nazwę NOB. W spotkaniu uczestniczyli: Antoni Wolniewicz, Bronisław Szwarc, Feliks Holasza, Franciszek Kabat, Stefan Chojnacki, Jerzy Kurpisz, Józef Przybyła, Antoni Popiela, Bruno Sznajder, Marian Szymański, Nikodem Pałasik, Zenon Ciemniejewski, Tadeusz Chudziński, Jan Lembisz, Marian Jachimski, Józef Warczak, Roman Paradysz, Henryk Peterman, Bolesław Koteras i Edward Obremski. W drodze głosowania komendantem organizacji został A. Wolniewicz, jego zastępcami ppor. rez. S. Chojnacki i kpt. rez. A. Popiela. Sprawy finansów organizacji powierzono B. Koterasowi, sprawy gospodarcze J. Przybyle, sprawy planowania J. Kurpiszowi. Od 18 XI 1939 r. rozpoczęło się wydawanie prasy organizacyjnej. W toku działalności SN-NOB wydawała m.in. "Polskę Narodową", "Naród w walce", "Ku Wolności", "Bóg i Ojczyzna", "Jedność Narodowa", "Armia Narodowa". Wydziałem Propagandy kierowali: Zenon Ciemniejewski, Marian Frankowski, Albin Smolanowicz.
W październiku 1939 r. rozpoczyna również pracę konspiracyjną grupa działaczy endeckich w Kaliszu. Zorganizowana zostaje polityczno-wojskowa organizacja pod nazwą Organizacja Jedności Narodowej (OJN). Na jej czele stanął działacz SN por. Antoni Strzelczyk "Kazik", w gronie kierowniczym znaleźli się m. in. Antoni Lutosławski, ks. Julian Mirochna, Marian Karnage, Stanisław Zaborowicz, oraz jako komendant wojskowy mjr Tomasz Stengert "Siwy". Organizacja wydawała pismo pt. "Jedność Narodowa" i
obejmowała swoim zasięgiem tereny powiatów: kaliskiego i konińskiego, kolskiego, ostrowskiego. tureckiego. Początkowo prowadzone rozmowy A. Strzelczyka z Antonim Wolniewiczem nie dawały wyników gdyż OJN chciała prowadzić działalność samodzielną. OJN podporządkowała się taktycznie Inspektoratowi Rejonowemu Kalisz ZWZ. Dalsze kontakty z A. Wolniewiczem doprowadziły do wystąpienia OJN z ZWZ, który określono mianem ekspozytury sanacji. Od wiosny 1940 r. pełna nazwa organizacji brzmiała Tajna
Organizacja Wojskowa-OJN. Jesienią 1940 r. została włączona w skład NOB, zachowując jednak nadal swoją odrębność.
Wolniewicz uważał, że odmienność tradycji i specyfika ziem wcielonych do Rzeszy daje mu upoważnienie do działania obok Wojennego Zarządu Głównego SN i NOW. Kontakty z Zarządem Głównym ograniczały się do wniosków o finansowanie działalności NOB.
W roku 1940 Antoni Wolniewicz stworzył ścisłe gremium kierownicze SN-NOB, do którego weszli: dr Stefan Piotrowski - doradca d.s politycznych, Hieronim Szybowicz - kierownik Działu Administracyjnego, Józefat Sikorski - kierownik Działu Gospodarczego, ks. Julian Stefan Mirochna - kierownik Działu Opieki Społecznej oraz doradca wojskowy major Jan Tomasz Stengert.
1 IX 1940 r. wprowadzono regulamin organizacyjny, który podkreślał, że NOB jest jednolitą organizacją o charakterze wojskowym, politycznym i społecznym, opartą na idei narodowej, wywodzącej się z Ruchu Wszechpolskiego. Zasadniczym celem NOB miała stać się wielokierunkowa walka o wyzwolenie kraju oraz samoobrona społeczeństwa, jego wychowanie według idei narodowej, z potępieniem partyjniactwa i pieniactwa, komunizmu, socjalizmu, sanacji dla stworzenia Wielkiej Polski - Narodowo-Katolickiej.
W swych planach organizacja zakładała zjednoczenie Polaków na ziemiach zachodnich w jej szeregach, doprowadzenie do zwycięskiego powstania w momencie militarnego załamania III Rzeszy i opanowanie władzy przez SN w odbudowanej Polsce. Duży nacisk kładziono na polskość ziem macierzystych nad Odrą, Bałtykiem , na Mazurach i na Śląsku.
W myśl zamierzenia regulaminu funkcję wykonawczą organizacji miał stanowić sztab w którym przewidywano podział na pion wojskowy i cywilno-polityczny. W skład pionu wojskowego, zwanego sztabem wojskowym wchodzić mieli: szef wojskowy, szef policji, szef wywiadu i szef łączności konspiracyjnej. Pion cywilny, zwany sztabem cywilnym tworzyć mieli: szef spraw społeczno-politycznych, szef administracji, szef propagandy, szef gospodarczo-administracyjny. Podobną strukturę przewidywano dla jednostek podległych sztabowi komendy Dzielnicy Zachodniej. Przewidywano powstanie okręgów (województwa z przed 1939 r.), rejony (3 - 5 powiatów i miasta Poznania) oraz komend powiatowych.
Struktura organizacyjna NOB ukształtowała się następująco:
- sformowano okręg poznański, okręg śląski, pomorski. Największe struktury zbudowano w Poznańskim. W Poznaniu utworzono 9 komend dzielnicowych, poza Poznaniem 10 rejonów. Struktury skupiać miały, wg akt Gestapo 10 tys. członków. Od 1940 r. NOB zaczęła gromadzić bron.
Proces infiltracji kierownictwa NOB przez Niemców rozpoczął się jesienią 1939 r. Początkowo kierowali nim kontrwywiad wojskowy (Aberhrstelle) przy pomocy agentów: Zbigniewa Goździjewskiego i Małgorzaty Kasie, a potem Gestapo, któremu informacje o NOB przekazał Zenon Ciemniejewski. Ponadto utworzył on grupę prowokatorów wewnątrz organizacji. Do aresztowań przystąpiono 5 XII 1940 r. Do marca 1941 r. aresztowano 868 członków organizacji z kierownictwem organizacji włącznie. Do grudnia 1941 r.
aresztowano dalszych 245. Przy dekonspiracji NOB Gestapo dokonało też aresztowań działaczy kierownictwa konspiracyjnego Zarządu Głównego SN w Warszawie (Mieczysława Trajdosa, Aleksandra Dębskiego).
W lutym 1941 r. z inicjatywy ks. J. Mirochny z Warszawy podjęta została próba w porozumieniu z Albinem Smolanowiczem "Mewa" i Franciszkiem Firlikiem odbudowy organizacji w Poznaniu. W marcu 1941 r. Gestapo rozbiło nową strukturę NOB. Kolejną próbę podjęto w porozumieniu z adwokatem Hieronomem Szybowiczem, Franciszkiem Smolarkiem, Edmundem Wasikowskim i dr Klemensem Górczyńskim - bez powodzenia. 21 XI 1941 r. w Warszawie aresztowany zostaje ks. J. Mirochna. W toku śledztw prowadzonych przez Gestapo na karę śmierci zostało skazanych 167 członków organizacji. Antoni Wolniewicz wraz ze swoimi najbliższymi współpracownikami stracony został 20 marca 1942 r. w więzieniu Berlin - Plötzensee. Liczba ogólna ofiar życia przekroczyła 1000 członków organizacji, przy czym jest to tylko cyfra szacunkowa. (13 czerwca 1999 r. Jan Paweł II beatyfikował 108 polskich męczenników, wśród których była 5 członków NOB straconych w Dreźnie.)
Część działaczy NOB po rozbiciu organizacji podporządkowała się ZWZ. W latach 1942 - 1943 odbudowę konspiracji narodowej podjęła Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW) kierowana przez Mariana Kwiatkowskiego. W okresie 1942-1946 na terenie Wielkopolski Wschodniej prowadziły ożywiona działalność NSZ. Wraz z zajęciem przez wojska sowieckie Wielkopolski w 1945 r. rozpoczęto odtwarzanie struktur SN i Młodzieży Wszechpolskiej. Prace te zostały jednak wkrótce rozbite przez UB. Dopiero od 1989 r. struktury SN rozpoczęły znów swoja działalność w Poznańskiem.
Rafał Sierchuła